Sách là phương tiện lưu giữ và truyền tải tri thức lâu đời nhất của con người. Lịch sử của sách kéo dài hơn 5.000 năm: từ bia đất sét, cuộn papyrus, sách chép tay, sách in đến ebook và máy đọc sách ngày nay. Hình thức thay đổi qua từng thời đại, nhưng nhu cầu đọc sách vẫn còn nguyên.
Vậy sách ra đời như thế nào, và giữa sách giấy với đọc sách online, bạn nên chọn cách nào? Bài viết này đi qua hành trình của cuốn sách theo từng thời kỳ, sau đó so sánh đọc sách giấy và đọc sách online để bạn chọn cách hợp với mình.
Sách là gì?
Hiểu đơn giản, sách là tập hợp thông tin, câu chuyện hoặc kiến thức được ghi lại trên một chất liệu để lưu giữ và truyền cho người khác. Định nghĩa này không gắn với giấy: bia đất sét, cuộn da, sách điện tử đều là “sách” theo nghĩa rộng. Điều làm nên một cuốn sách là nội dung và việc nó được tổ chức để người đọc tiếp cận.
Sách ra đời như thế nào?
Sách không xuất hiện trong một lần duy nhất. Nó hình thành từ nhu cầu ghi lại những điều quan trọng: số liệu buôn bán, luật lệ, tín ngưỡng, câu chuyện. Khi chữ viết ra đời, con người bắt đầu tìm những chất liệu để ghi chép bền và dễ mang theo hơn, và mỗi lần chất liệu hay kỹ thuật thay đổi, cuốn sách lại có một hình dạng mới. Các phần dưới đây điểm lại từng bước quan trọng trong lịch sử của sách.
Lịch sử của sách qua các thời kỳ
Mỗi thời kỳ để lại một dấu mốc riêng trong hành trình của cuốn sách, từ chất liệu ghi chép, hình dạng cho đến cách con người tiếp cận tri thức. Chúng ta hãy cùng đi theo trình tự thời gian, từ những bản ghi đầu tiên đến sách in hiện đại nhé!
Từ bia đất sét đến cuộn papyrus
Những hình thức ghi chép sớm nhất xuất hiện ở vùng Lưỡng Hà, nơi người ta khắc chữ hình nêm lên bia đất sét cách đây hơn 5.000 năm. Ở Ai Cập cổ đại, người ta dùng cây papyrus làm ra loại “giấy” cuộn tròn để chép văn bản. Cuộn papyrus nhẹ hơn bia đất sét, nhưng đọc phải mở dần từng đoạn và khó tra cứu.
Codex: cuốn sách có trang như ngày nay
Trong thời La Mã, các trang được đóng thành một khối, gọi là codex, dần thay thế cuộn. Người đọc có thể lật đến trang bất kỳ, viết hai mặt, mang theo dễ dàng. Đây là tổ tiên trực tiếp của cuốn sách bạn đang cầm.
Giấy và in ấn ở phương Đông
Giấy xuất hiện ở Trung Quốc; truyền thống gắn phát minh này với Thái Luân vào năm 105, dù khảo cổ cho thấy giấy có thể đã có sớm hơn. Cuốn Kinh Kim Cương in năm 868 thường được xem là cuốn sách in có niên đại rõ ràng còn lại sớm nhất. Nhờ giấy và kỹ thuật in, sách bắt đầu rẻ và dễ nhân bản hơn.
Máy in Gutenberg và sự phổ biến của sách
Vào giữa thế kỷ 15, Johannes Gutenberg phát triển kỹ thuật in chữ rời ở châu Âu. Sách không còn phải chép tay từng bản, giá giảm mạnh, số người biết chữ và tiếp cận sách tăng lên. Nhiều nhà sử học coi đây là bước ngoặt lớn của lịch sử truyền thông.
Lịch sử của sách ở Việt Nam
Người Việt từng chép và khắc sách bằng chữ Hán và chữ Nôm. Mộc bản triều Nguyễn, những ván gỗ khắc để in sách, được UNESCO ghi danh vào Chương trình Ký ức thế giới năm 2009. Chữ quốc ngữ dựa trên chữ Latin hình thành từ thế kỷ 17, tiêu biểu là cuốn từ điển của Alexandre de Rhodes in năm 1651, sau đó lan rộng cùng báo chí và xuất bản hiện đại, giúp việc đọc sách phổ cập hơn rất nhiều.
Sách bước vào thời đại số
Năm 1971, Michael Hart khởi động Project Gutenberg, dự án số hóa sách đầu tiên và thường được coi là kho ebook sớm nhất. Đầu những năm 2000, các máy đọc sách dùng màn hình mực điện tử (E-Ink) ra đời, ví dụ Sony Librie năm 2004.
Đến năm 2007, Amazon Kindle giúp máy đọc sách đến với đại chúng. Từ thập niên 2010, điện thoại thông minh, ứng dụng đọc sách, thư viện số và sách nói khiến đọc sách online trở nên quen thuộc.
Ngày nay, nhiều người đọc trên cả điện thoại, máy tính bảng lẫn máy đọc sách chuyên dụng. Có thể kể đến nhiều dòng máy đọc sách tiêu biểu như Kindle Scribe, BOOX Note Air6 C, Kobo Sage,…
So sánh đọc sách giấy và đọc sách online
Về trải nghiệm, sách giấy mang lại cảm giác cầm nắm, mùi giấy và giúp bạn dễ nhớ vị trí của một đoạn văn trên trang. Đọc sách online cho phép chỉnh cỡ chữ, đổi nền sáng hoặc tối và tra từ ngay khi đang đọc. Về việc mang theo, một chiếc túi chỉ đựng được vài cuốn sách giấy, trong khi một thiết bị đọc có thể chứa hàng trăm đến hàng nghìn cuốn.
Với đôi mắt, sách giấy không phát sáng nên nhiều người thấy dễ chịu. Điện thoại dễ gây mỏi mắt khi đọc lâu, còn màn hình E-Ink được thiết kế gần với trang giấy nên dịu mắt hơn. Về chi phí, sách giấy thường đắt hơn và tốn chỗ lưu trữ; đọc sách online thường rẻ hơn và có nhiều nguồn sách miễn phí hợp pháp, nhưng bạn cần đầu tư thiết bị.
Khi cần ghi chú và tìm kiếm, sách giấy dựa vào việc viết tay và đánh dấu thủ công, còn sách điện tử cho phép highlight, tìm theo từ khóa và đồng bộ giữa các thiết bị. Về quyền sở hữu, sách giấy là của bạn theo đúng nghĩa vật lý, bạn có thể cho mượn hay sưu tầm; sách điện tử thì phụ thuộc vào nền tảng và điều khoản giấy phép. Cuối cùng là khả năng tập trung: sách giấy ít gây xao nhãng, điện thoại dễ bị thông báo làm gián đoạn, còn máy đọc sách chuyên dụng giúp giảm phần lớn những phiền nhiễu đó.
Đọc bằng cách nào thì hiểu sâu hơn?
Nhiều người thắc mắc đọc sách giấy có giúp hiểu bài hơn đọc trên màn hình không. Các nghiên cứu cho kết quả chưa thống nhất. Một phân tích tổng hợp năm 2018 của Delgado và cộng sự nhận thấy đọc trên giấy có lợi thế nhẹ về mức độ hiểu, đặc biệt với văn bản thông tin và khi người đọc bị giới hạn thời gian. Với truyện hoặc văn bản kể chuyện, khác biệt thường không rõ. Vì kết quả còn phụ thuộc thiết bị, cách đọc và thói quen từng người, điều quan trọng nhất là chọn hình thức giúp bạn đọc đều và tập trung.
Nên chọn đọc sách giấy hay đọc sách online?
Nếu bạn thích cảm giác cầm sách, muốn sưu tầm, làm quà tặng hoặc cần một không gian đọc không màn hình, sách giấy là lựa chọn phù hợp. Nếu bạn hay di chuyển, đọc nhiều mỗi tháng, muốn tra từ và ghi chú nhanh, hoặc nhà ít chỗ để sách, hãy thử đọc sách online. Với những ai đọc nhiều giờ liên tục và muốn màn hình dịu mắt, ít bị thông báo làm phiền, máy đọc sách E-Ink đáng để cân nhắc.
Bạn cũng không nhất thiết phải chọn một bên. Nhiều người giữ sách giấy cho những cuốn quan trọng, còn đọc online cho phần còn lại, và cách kết hợp này thường bền vững nhất.
Cách đọc sách online hợp pháp và hiệu quả
Hãy ưu tiên các nền tảng, cửa hàng sách điện tử và thư viện số có bản quyền, đồng thời tìm sách thuộc phạm vi công cộng, ví dụ trên Savi, Kindle hay GG Play Sách. Khi đọc, bạn nên bật chế độ đọc ban đêm và tắt thông báo. Đặt mục tiêu nhỏ, chẳng hạn 10–20 trang mỗi ngày, và dùng tính năng đánh dấu để ôn lại những đoạn hay.
Nhìn lại lịch sử của sách, từ bia đất sét đến ebook, hình thức đã thay đổi nhiều lần nhưng giá trị của việc đọc sách vẫn còn nguyên. Sách giấy hay đọc sách online đều là công cụ để bạn tiếp cận tri thức, và cách đọc tốt nhất là cách bạn duy trì được mỗi ngày. Hãy thử cả hai, giữ lại cách nào khiến bạn muốn cầm sách lên nhiều hơn.
